Sáp nhập thôn, tổ dân phố ở Hà Tĩnh không chỉ là phép cộng mang tính hành chính, mà là sự hòa quyện văn hóa, nhân lên sự gắn kết cộng đồng.

Thực hiện chủ trương sắp xếp đơn vị hành chính, xã Đức Thịnh đã tinh gọn bộ máy hiệu quả khi giảm từ 42 thôn xuống còn 23 thôn, trong đó có 7 thôn đủ điều kiện được giữ nguyên và sắp xếp 35 thôn thành 16 thôn. Thế nhưng, điều làm nên nét đặc biệt trong cuộc sáp nhập này tại Đức Thịnh không chỉ là những con số cơ học, mà là việc gìn giữ trọn vẹn mạch nguồn văn hóa qua những tên gọi của những thôn mới được sáp nhập.

Để giữ lại hồn cốt quê hương, xã Đức Thịnh đã khôi phục lại các tên làng, tên xã cổ xưa để đặt cho các thôn mới.

Điển hình cho việc lấy tên làng xưa để đặt tên cho thôn mới ở xã Đức Thịnh là thôn Đông Khê, được hình thành từ việc sáp nhập 3 thôn: Trung Thành, Hạ Thủy và Hòa Bình. Đông Khê là tên một làng cổ khoa bảng, giàu truyền thống hiếu học của vùng đất Cổ Ngu, huyện La Sơn xưa. Với người dân nơi đây, việc khôi phục tên làng cũ để đặt tên thôn mới giống như một chiếc neo của ký ức, lưu giữ những giá trị văn hóa và niềm tự hào của bao thế hệ. Chính sự kết nối giữa không gian hành chính mới với mạch nguồn truyền thống đã giúp người dân 3 thôn thêm gắn bó, cùng xây dựng một cộng đồng đoàn kết trên nền tảng những giá trị văn hóa chung.

Bày tỏ cảm xúc về tên thôn mới sau sáp nhập, ông Phạm Quang Châu, thôn Đông Khê cho biết: “Sau khi sáp nhập, bà con rất đồng thuận, người dân 3 thôn cũ coi nhau như một cộng đồng, cùng tham gia các phong trào, cùng xây dựng đời sống văn hóa và giữ gìn những giá trị tốt đẹp của quê hương. Chúng tôi tin rằng với không gian mới, quy mô lớn hơn, thôn sẽ có thêm điều kiện để phát triển. Đặc biệt tên thôn lấy theo tên cũ trong lịch sử đã tạo phấn khởi cho bà con".

Cũng chung một đích đến là tinh gọn bộ máy và gìn giữ hồn quê, sau cuộc sắp xếp đơn vị hành chính, xã Trường Lưu giảm từ 29 xuống còn 12 thôn. Đặc biệt, địa phương đã chọn tên Trường Lưu để đặt cho thôn mới được sáp nhập từ thôn Phúc Trường và Tân Tiến 1 như một cách gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống.

Cái tên "làng Trường Lưu" đã có hơn 600 năm, gắn với một vùng đất hiếu học, giàu truyền thống lịch sử, văn hóa, là quê hương của nhiều danh nhân, khoa bảng, đặc biệt là dòng họ Nguyễn Huy. Đây cũng là địa danh có 3 di sản tư liệu được UNESCO vinh danh, có bát cảnh nổi tiếng và điệu ví phường vải xao xuyến lòng người.

Việc lấy tên gọi Trường Lưu cho thôn mới không chỉ lưu giữ ký ức của một vùng quê mà còn tạo nền tảng để phát huy giá trị di sản trong xu thế phát triển mới. Bởi đây là một trong bốn trọng điểm phát triển công nghiệp văn hóa của Hà Tĩnh, Trường Lưu hôm nay đang hướng tới xây dựng Làng văn hóa du lịch đặc sắc, nơi di sản được bảo tồn và tiếp tục lan tỏa giá trị.

Tự hào với tên gọi mới của thôn, ông Nguyễn Huy Hải, hậu duệ đời thứ 16 dòng họ Nguyễn Huy, thôn Trường Lưu, xã Trường Lưu chia sẻ: “Sau khi lấy ý kiến, bà con chúng tôi đều thống nhất chọn tên Trường Lưu cho thôn mới. Bởi với mỗi người dân nơi đây, Trường Lưu không chỉ là một địa danh, mà còn là niềm tự hào về một vùng đất hiếu học, giàu truyền thống văn hóa. Khi đi xa, chỉ cần nói mình là người Trường Lưu là nhiều người đã biết đến mảnh đất văn hóa này. Vì thế, việc giữ lại tên làng xưa khiến bà con rất phấn khởi và cũng thấy mình có thêm trách nhiệm gìn giữ, phát huy những giá trị mà cha ông đã vun đắp”.

Nếu việc giữ lại những tên làng cổ là cách lưu giữ ký ức và bản sắc văn hóa, thì sau sáp nhập, tinh thần gắn kết cộng đồng còn được thể hiện bằng những hành động cụ thể để bảo tồn các thiết chế văn hóa của mỗi địa phương. Câu chuyện tại dòng họ Trần Danh, ở xã Cẩm Bình chính là minh chứng sinh động.

Từ một cộng đồng thôn xóm lớn hơn, một tầm nhìn rộng mở hơn đã khơi dậy niềm tự hào và sự đồng lòng sâu sắc trong nhân dân cũng như con em xa quê. Nhờ sự đồng thuận ấy, Hội đồng gia tộc cùng bà con lối xóm đã huy động được nguồn lực mạnh mẽ để khởi công dự án trùng tu, tôn tạo Quần thể Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh Nhà thờ Thượng tướng quân Trần Danh Hùng và từ đường dòng họ. Điều đó cho thấy, việc hợp nhất không chỉ tạo thuận lợi trong quản lý mà còn tạo thêm điểm tựa để các giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục được gìn giữ và phát huy.

Ông Trần Danh Tạo - phường Từ Liêm, thành phố Hà Nội (tộc trưởng dòng họ Trần Danh ở xã Cẩm Bình) cho biết: "Chúng tôi luôn hướng về quê hương, hướng về cội nguồn, tổ tiên. Sau khi địa phương thực hiện sáp nhập xã, sáp nhập thôn, diện mạo quê hương ngày càng đổi mới, điều đó càng khơi dậy trách nhiệm của con em xa quê đối với nơi chôn nhau cắt rốn. Vì vậy, chỉ trong một thời gian ngắn, bà con trong dòng họ ở khắp mọi miền Tổ quốc đã chung tay đóng góp, công đức để triển khai dự án trùng tu quần thể di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh Nhà thờ Thượng tướng quân Trần Danh Hùng và từ đường họ Trần Danh. Đến nay, dự án đã được động thổ, khởi công".

Việc đặt tên các thôn mới sau sáp nhập được ưu tiên lựa chọn từ những địa danh truyền thống, tên làng cổ, địa danh lịch sử hoặc những tên gọi gắn với di tích, danh lam thắng cảnh và những nét đặc trưng của từng vùng quê.

Thực tế cho thấy, qua nhiều lần điều chỉnh địa giới hay sắp xếp đơn vị hành chính trước đây, nhiều tên làng vẫn sống bền bỉ trong ký ức và đời sống của người dân, dù trên giấy tờ hành chính đã có sự thay đổi. Điều đó cho thấy, cải cách hành chính không đồng nghĩa với đánh mất bản sắc văn hóa. Một thôn mới được hình thành để đáp ứng yêu cầu quản lý, nhưng trong không gian ấy vẫn cần gìn giữ những giá trị đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ, từ tên làng, nghề truyền thống đến các thiết chế và không gian văn hóa của mỗi vùng quê.

Là một người con Hà Tĩnh xa quê, trước những đổi thay của quê hương, PGS.TS. Nguyễn Tất Thắng - giảng viên Khoa Lịch sử, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế chia sẻ: “Trong cấu trúc văn hóa Việt Nam, bắt đầu từ gia đình, rồi đến làng xóm, thôn, xã. Để có một nền văn hóa có bề dày hàng nghìn năm và sức sống mãnh liệt như văn hóa Việt Nam thì yếu tố đầu tiên, ở cấp độ nhỏ nhất là gia đình, làng xóm, thôn, xã cần được gìn giữ. Cá nhân tôi, mỗi lần trở về quê, dù tên gọi mới đã khác tên gọi ngày xưa nhưng những dấu ấn của cấu trúc làng xã, những ký ức thuở xưa vẫn còn nguyên vẹn. Một tên gọi mới phù hợp với xu hướng sáp nhập hiện nay, nhưng những giá trị văn hóa cốt lõi không vì thế mà mất đi. Quan trọng nhất là chính quyền và người dân cùng lưu giữ, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống ấy, để là nơi mà đi xa càng muốn về, khổ đau càng muốn về, thì đó là điều chúng tôi mong muốn nhất".

Một tấm biển tên mới xuất hiện sau sáp nhập, nhưng điều làm nên sức sống của một vùng quê vẫn là ký ức, là truyền thống và sự gắn bó của cộng đồng. Và, khi những giá trị ấy được gìn giữ, mỗi tên làng cổ được khôi phục hôm nay sẽ không chỉ nối dài mạch nguồn văn hóa của cha ông mà còn trở thành điểm tựa để mỗi vùng quê tiếp tục phát triển trong một không gian mới.