Có một “kho báu” tại Bắc Cực đang đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng di truyền cây trồng, góp phần bảo vệ nguồn lương thực cho thế hệ tương lai.

Kho hạt giống toàn cầu Svalbard, nằm trên quần đảo Svalbard của Na Uy, hiện lưu giữ hơn một triệu mẫu hạt giống cây trồng, góp phần bảo vệ nguồn tài nguyên di truyền phục vụ sản xuất nông nghiệp và an ninh lương thực lâu dài. Năm 2026, cơ sở này được trao Giải thưởng Công chúa Asturias về Hợp tác quốc tế, ghi nhận những đóng góp trong nỗ lực bảo tồn đa dạng sinh học và thúc đẩy hợp tác giữa các quốc gia.

Trong cuộc phỏng vấn với tờ Africanews mới đây, bà Lene Krøl Andersen, Giám đốc điều hành Trung tâm Nguồn gene Bắc Âu (NordGen), cho biết biến đổi khí hậu là một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến việc thành lập kho hạt giống Svalbard. Hiện nay, đa dạng sinh học trong tự nhiên đang chịu sức ép ngày càng lớn. Nếu các nguồn gene cây trồng không được bảo tồn kịp thời, những đặc tính di truyền quý có thể bị mất đi, làm hạn chế khả năng nghiên cứu và phát triển các giống cây phù hợp với điều kiện khí hậu trong tương lai. Việc lưu giữ hạt giống nhằm bảo vệ nguồn vật liệu di truyền hiện có, đặc biệt là những đặc tính có thể giúp cây trồng thích nghi với các điều kiện môi trường bất lợi.

Bà Andersen ví các ngân hàng gene như một thư viện, trong đó mỗi mẫu hạt giống chứa đựng những thông tin di truyền có giá trị. Các nhà khoa học và chuyên gia chọn giống có thể khai thác nguồn thông tin này để phục vụ quá trình nghiên cứu, lai tạo và phát triển giống cây trồng mới. Theo Giám đốc NordGen, sự phát triển của công nghệ chọn giống và chỉnh sửa gene có thể hỗ trợ việc tạo ra những giống cây thích ứng tốt hơn với khí hậu thay đổi. Tuy nhiên, nhiệm vụ của kho Svalbard là bảo tồn các mẫu hạt giống gốc ở trạng thái gần nhất với đặc điểm ban đầu, qua đó duy trì sự đa dạng di truyền. Hoạt động nghiên cứu và ứng dụng những đặc tính này thuộc trách nhiệm của các nhà khoa học và cơ sở chọn tạo giống.

Hệ thống dự phòng trước xung đột và thiên tai

Không chỉ góp phần ứng phó với biến đổi khí hậu, kho Svalbard còn đóng vai trò bảo vệ nguồn gene cây trồng trước những rủi ro như chiến tranh và sự cố tại các ngân hàng gene quốc gia. Bà Andersen cho biết Svalbard hoạt động theo cơ chế dự phòng. Khi bộ sưu tập tại một ngân hàng gene bị hư hại hoặc thất lạc, đơn vị sở hữu có thể sử dụng các bản sao được lưu giữ ở nơi khác, trong đó có kho Svalbard, để khôi phục nguồn giống. Các đơn vị gửi mẫu vẫn có quyền nhận lại hạt giống của mình khi cần thiết.

Theo NordGen, trong đợt tiếp nhận ngày 13/10 vừa qua, 21 ngân hàng gene từ châu Á, Nam Mỹ, châu Âu và châu Phi đã gửi hơn 16.000 mẫu hạt giống tới Svalbard. Đáng chú ý, Ukraine gửi 773 mẫu hạt giống, gồm các giống hướng dương, ngũ cốc, kiều mạch và cây thức ăn chăn nuôi. Đây là lần đầu tiên quốc gia này gửi hạt giống tới Svalbard kể từ năm 2012.

Hoạt động bảo tồn diễn ra trong bối cảnh xung đột đã gây thiệt hại cho cơ sở hạ tầng ngân hàng gene của Ukraine. Sau khi giao tranh bùng phát năm 2022, các đối tác quốc tế, trong đó có NordGen, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) và Quỹ Crop Trust, đã phối hợp hỗ trợ bảo vệ các bộ sưu tập hạt giống của nước này.

Đại sứ Ukraine tại Na Uy Oleksiy Gavrysh nhấn mạnh nguồn gene cây trồng là một phần di sản quốc gia, đồng thời là tài sản chiến lược đối với tương lai ngành nông nghiệp. Việc bảo tồn các giống cây có ý nghĩa đối với phát triển giống mới, thích ứng với biến đổi khí hậu và duy trì sản xuất bền vững.

Bà Andersen cũng cho rằng việc Ukraine tiếp tục gửi mẫu hạt giống trong hoàn cảnh khó khăn cho thấy tầm quan trọng của hệ thống lưu trữ dự phòng toàn cầu.

Đối với châu Phi, kho hạt giống Svalbard có ý nghĩa đặc biệt trong việc bảo vệ những giống cây bản địa gắn với sinh kế và kinh nghiệm canh tác của người dân. Trong cuộc phỏng vấn với Africanews, bà Andersen đề cập các giống cây như đậu bắp và đậu đũa, vốn được nông dân tại nhiều quốc gia châu Phi gieo trồng, lựa chọn và duy trì qua nhiều thế hệ. Những giống cây này không chỉ cung cấp thực phẩm mà còn chứa đựng các đặc tính di truyền và kinh nghiệm sản xuất đã được tích lũy trong quá trình canh tác tại địa phương.

Việc lưu giữ các mẫu hạt giống tại Bắc Cực có thể được xem như một hình thức bảo đảm cho tương lai, giúp duy trì nguồn vật liệu di truyền để các thế hệ sau tiếp tục sản xuất lương thực. Tuy nhiên, Giám đốc NordGen nhấn mạnh Svalbard không thay thế vai trò của các ngân hàng gene quốc gia và khu vực. Hoạt động nghiên cứu, đánh giá đặc tính giống và kết nối với nông dân chủ yếu được thực hiện tại các ngân hàng gene. Đây là những nơi trực tiếp quản lý nguồn giống, tích lũy kiến thức chuyên môn và phối hợp với cộng đồng sản xuất nông nghiệp. Đặc biệt, tri thức của người nông dân có vai trò thiết yếu trong việc hiểu rõ đặc tính cây trồng, lựa chọn phương pháp canh tác và xác định những giống phù hợp với điều kiện thực tế.