Từ cảng nước sâu Vũng Áng - Sơn Dương, những khu công nghiệp đang mở rộng, các nhà máy luyện kim, sản xuất phương tiện điện đến những tuyến kết nối sang Lào và Đông Bắc Thái Lan, Hà Tĩnh đang từng bước hình thành một không gian kinh tế biển có quy mô lớn hơn. Lợi thế của 137 km bờ biển không còn chỉ nằm ở vị trí địa lý, mà đang được chuyển hóa thành năng lực sản xuất, kết nối thị trường và thu hút nguồn lực cho giai đoạn phát triển mới.

Từ lợi thế địa lý đến không gian phát triển mới

Hà Tĩnh có một vị trí đặc biệt. Phía Đông hướng ra biển, phía Tây kết nối với Lào qua Cửa khẩu quốc tế Cầu Treo, trong khi các tuyến giao thông Bắc - Nam đi qua địa bàn tạo nên khả năng liên kết với cả nước. Đây là điều kiện để tỉnh đồng thời tiếp cận các tuyến hàng hải, thị trường nội địa và không gian kinh tế phía Tây.

Nhưng vị trí chỉ trở thành lợi thế cạnh tranh khi được kết nối bằng hạ tầng và các hoạt động sản xuất. Chính vì vậy, định hướng phát triển mới của Hà Tĩnh đang đặt trọng tâm vào việc mở rộng không gian kinh tế thay vì chỉ tập trung vào từng địa bàn riêng lẻ.

Theo nội dung điều chỉnh Quy hoạch tỉnh thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, không gian kinh tế - xã hội của Hà Tĩnh được tổ chức thành 5 vùng, trong đó bổ sung vùng kinh tế biển tổng hợp và bảo tồn sinh thái biển. Cùng với đó là 4 hành lang kinh tế gồm hành lang động lực ven biển, hành lang kinh tế Đông - Tây, hành lang sinh thái và hành lang liên kết biên giới phía Nam.

Điểm đáng chú ý là không gian biển được đặt trong mối liên hệ với nhiều lĩnh vực, từ khai thác và nuôi trồng thủy sản, hậu cần nghề cá, du lịch biển đến năng lượng tái tạo; đồng thời mở ra khả năng nghiên cứu các khu vực lấn biển phù hợp để phát triển đô thị, công nghiệp, dịch vụ, logistics, cảng biển và hạ tầng kỹ thuật.

Cách tổ chức này tạo ra một cách nhìn rộng hơn về kinh tế biển: không phải một dải đất ven biển tách biệt, mà là một không gian kết nối biển với đô thị, công nghiệp, logistics, cửa khẩu và các vùng sản xuất phía Tây.

Vũng Áng: từ trung tâm công nghiệp đến hạt nhân kinh tế biển

Khu kinh tế Vũng Áng sở hữu hệ thống cảng nước sâu, hạ tầng giao thông kết nối và nền tảng công nghiệp quy mô lớn, khu vực này hiện là trung tâm công nghiệp, năng lượng và logistics quan trọng của Hà Tĩnh và Bắc Trung Bộ. Sau nhiều năm hình thành, khu vực này đã vượt qua giai đoạn thu hút những dự án công nghiệp đơn lẻ để hình thành một nền tảng sản xuất quy mô lớn. Luyện kim, nhiệt điện, sản xuất ô tô điện, pin và các ngành công nghiệp hỗ trợ đang tạo nên một cơ cấu ngày càng đa dạng.

Đến năm 2026, Khu kinh tế Vũng Áng đã hình thành một không gian công nghiệp quy mô lớn, với 156 dự án đầu tư, trong đó có 56 dự án FDI và 100 dự án trong nước. Phía sau những con số về dự án và vốn đầu tư là năng lực sản xuất đang được chuyển hóa thành giá trị kinh tế thực tế. Trong những tháng đầu năm 2026, Công ty TNHH Gang thép Hưng Nghiệp Formosa Hà Tĩnh đạt doanh thu khoảng 1,95 tỷ USD, đồng thời đóng nộp ngân sách hơn 3.900 tỷ đồng. Những kết quả này cho thấy vai trò ngày càng rõ của Vũng Áng trong chuỗi sản xuất công nghiệp và đóng góp ngân sách của tỉnh.

Những kết quả này cũng cho thấy vai trò của Vũng Áng đang vượt ra ngoài phạm vi một khu sản xuất tập trung. Hoạt động của các doanh nghiệp lớn tạo nhu cầu về nguyên liệu, năng lượng, vận tải, logistics, dịch vụ kỹ thuật và công nghiệp hỗ trợ; ngược lại, hệ thống cảng và hạ tầng phía sau cảng tạo điều kiện để các nhà máy duy trì sản xuất ở quy mô lớn.

Theo định hướng quy hoạch đến năm 2050, Vũng Áng được phát triển theo hướng khu kinh tế ven biển tổng hợp, đa ngành, đa chức năng. Công nghiệp, cảng biển và logistics tiếp tục là những động lực chính, đồng thời không gian đô thị, dịch vụ và sinh thái được mở rộng. Vì thế, Vũng Áng không chỉ là một trung tâm công nghiệp nằm bên biển. Đây đang là hạt nhân để Hà Tĩnh tổ chức lại không gian kinh tế biển theo hướng rộng hơn và có tính liên kết cao hơn.

Cảng biển mở rộng không gian kinh tế

Nếu công nghiệp tạo ra nguồn hàng thì cảng biển là nơi đưa nguồn hàng ấy bước ra thị trường. Đây chính là giá trị cốt lõi của hệ thống cảng Vũng Áng - Sơn Dương đối với kinh tế Hà Tĩnh.

Trong những tháng đầu năm 2026, riêng cảng Sơn Dương tiếp tục duy trì hoạt động với lượng tàu và hàng hóa lớn, gắn trực tiếp với hoạt động sản xuất công nghiệp tại Vũng Áng. Điều này cho thấy mối quan hệ giữa cảng và nhà máy đã hình thành tương đối rõ: cảng tạo đầu vào và đầu ra cho sản xuất, trong khi sản xuất tạo nguồn hàng cho cảng.

Tuy nhiên, dư địa của cảng không chỉ nằm ở việc phục vụ các doanh nghiệp đang hiện hữu. Khi năng lực tiếp nhận tàu, kho bãi, vận tải và dịch vụ hàng hải được nâng lên, cảng có thể thu hút thêm các dòng hàng mới và mở rộng phạm vi phục vụ ra ngoài khu vực sản xuất trực tiếp phía sau cảng. Đây là lý do những dự án đầu tư vào hạ tầng cảng biển cần được nhìn trong một tầm nhìn dài hạn. Mỗi cầu cảng, bến bãi hay công trình logistics mới không chỉ phục vụ nhu cầu hiện tại mà còn tạo thêm dư địa cho những ngành công nghiệp có thể hình thành trong tương lai. Giá trị của cảng vì thế không chỉ được tính bằng số tàu cập bến, mà bằng khả năng kéo thêm hoạt động sản xuất, thương mại và dịch vụ vào phía sau cảng.

Từ cảng biển vươn tới hành lang kinh tế Đông - Tây

Lợi thế của Hà Tĩnh không dừng lại ở đường bờ biển. Phía sau hệ thống cảng Vũng Áng - Sơn Dương là không gian kết nối với Lào và xa hơn là Đông Bắc Thái Lan thông qua Cửa khẩu quốc tế Cầu Treo. Nếu cảng biển tạo đầu ra cho hàng hóa thì hệ thống giao thông kết nối phía Tây sẽ quyết định khả năng đưa hàng hóa đến cảng nhanh, thuận lợi và với chi phí cạnh tranh. Đây là cơ sở để Hà Tĩnh từng bước hình thành một hành lang logistics liên kết giữa biển với khu vực nội địa và các thị trường xuyên biên giới.

Trong cấu trúc kết nối đó, tuyến cao tốc Hà Tĩnh - Cầu Treo có ý nghĩa như một trục giao thông trực tiếp nối trung tâm tỉnh với cửa khẩu, qua đó rút ngắn thời gian và nâng cao năng lực vận chuyển hàng hóa trên tuyến Đông - Tây. Tuyến dài khoảng 85 km, đã được đưa vào Quy hoạch mạng lưới đường bộ thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050, với quy mô 4 - 6 làn xe; được chia thành hai đoạn Hà Tĩnh - đường Hồ Chí Minh và đường Hồ Chí Minh - Cầu Treo, định hướng đầu tư trong các giai đoạn trước và sau năm 2030.

Khi tuyến kết nối này được hoàn thiện cùng với mạng lưới giao thông từ khu vực cảng biển về trung tâm tỉnh, Vũng Áng - Sơn Dương sẽ có thêm một hướng mở về phía Tây, tạo điều kiện kết nối hàng hóa từ Lào và các thị trường lân cận với hệ thống cảng biển Hà Tĩnh. Ở chiều ngược lại, hàng hóa từ khu vực cảng có thể theo hành lang này đi sâu vào thị trường Lào và Đông Bắc Thái Lan. Như vậy, Cầu Treo không chỉ là điểm cuối của một tuyến giao thông, mà có thể trở thành một mắt xích trong chuỗi logistics nối cảng biển - cửa khẩu - thị trường xuyên biên giới.

Đây cũng là cách để lợi thế cảng biển được mở rộng ra ngoài phạm vi Khu kinh tế Vũng Áng. Khi hạ tầng giao thông và logistics được kết nối đồng bộ, cảng biển có thể tiếp cận thêm nguồn hàng từ phía Tây, trong khi hàng hóa từ Lào và các khu vực lân cận có thêm một cửa ngõ ra biển. Từ lợi thế ven biển, Hà Tĩnh có thể mở rộng không gian kinh tế theo cả hai hướng Đông - Tây, biến hệ thống cảng biển, giao thông và cửa khẩu thành một chuỗi liên kết thay vì những lợi thế riêng lẻ.

Đó cũng là lý do logistics cần được xem là một mắt xích chiến lược trong phát triển kinh tế biển. Khi khoảng cách giữa cảng biển, trung tâm sản xuất và các thị trường phía Tây được rút ngắn về thời gian và chi phí, lợi thế của Vũng Áng - Sơn Dương không chỉ được phát huy ở quy mô địa phương mà có thể trở thành một phần của mạng lưới logistics xuyên biên giới trên hành lang kinh tế Đông - Tây.

Năng lượng mở thêm dư địa cho tăng trưởng

Một không gian công nghiệp lớn không thể phát triển nếu thiếu nguồn năng lượng ổn định.

Tại Hà Tĩnh, Vũng Áng đã hình thành một trung tâm năng lượng quan trọng, đồng thời năm 2026 đánh dấu sự gia tăng của các dự án sản xuất và tiêu thụ điện quy mô lớn.

6 tháng đầu năm, sản lượng điện trên địa bàn đạt hơn 9,5 tỷ kWh. Cùng thời gian, khu vực công nghiệp - xây dựng tăng 24,25%, riêng ngành công nghiệp tăng 28,34%, tiếp tục là động lực chính của tăng trưởng tỉnh.

Đáng chú ý, động lực công nghiệp hiện nay không chỉ đến từ những lĩnh vực truyền thống. Nhà máy Nhiệt điện Vũng Áng II đã vận hành đồng bộ hai tổ máy; Nhà máy sản xuất xe máy điện VinFast đi vào hoạt động; các sản phẩm thép, pack pin, cell pin tiếp tục đóng góp vào tăng trưởng.

Cùng với nguồn năng lượng hiện hữu, Hà Tĩnh đang mở thêm dư địa cho năng lượng tái tạo và các ngành công nghiệp phục vụ quá trình chuyển dịch năng lượng.

Điều này mở ra một hướng đi mới: không chỉ sản xuất năng lượng cho công nghiệp mà từng bước hình thành hệ sinh thái công nghiệp gắn với năng lượng, từ sản xuất thiết bị đến phát triển các nguồn điện mới.

Trong dài hạn, đây có thể trở thành một lợi thế quan trọng khi các chuỗi sản xuất ngày càng quan tâm tới hiệu quả năng lượng và yêu cầu giảm phát thải.

Kinh tế biển không chỉ có Vũng Áng

Một chiến lược kinh tế biển dài hạn sẽ chưa đầy đủ nếu chỉ tập trung vào công nghiệp và cảng biển. 

Dọc 137 km bờ biển Hà Tĩnh còn có những không gian có lợi thế về du lịch, thủy sản, dịch vụ và kinh tế sinh thái. Thiên Cầm, Xuân Thành, Kỳ Xuân và nhiều vùng ven biển khác đang từng bước hình thành các sản phẩm du lịch, dịch vụ và nghỉ dưỡng. Giá trị của những không gian này không nằm ở quy mô vốn đầu tư như các dự án công nghiệp, mà ở khả năng tạo ra dòng khách, doanh thu dịch vụ và sinh kế cho cộng đồng.

Du lịch biển vì vậy cần được nhìn trong một chuỗi rộng hơn: bãi biển - lưu trú - ẩm thực - vận tải - thương mại - vui chơi - sản phẩm địa phương. Một điểm đến có lượng khách ổn định sẽ tạo thị trường cho hàng loạt ngành dịch vụ phía sau. Đây cũng là cách để giá trị kinh tế được lan tỏa rộng hơn tới cộng đồng ven biển.

Bên cạnh du lịch, thủy sản vẫn là một bộ phận quan trọng của kinh tế biển. Dư địa trong những năm tới không chỉ nằm ở tăng sản lượng khai thác mà ở các khâu bảo quản, chế biến, hậu cần nghề cá, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường.

Như vậy, bên cạnh “biển công nghiệp” tại Vũng Áng còn có “biển dịch vụ” và “biển sinh thái” ở những không gian ven biển khác. Sự đa dạng này sẽ giúp kinh tế biển Hà Tĩnh có cấu trúc cân bằng hơn.

2026: nền tảng mới cho một chu kỳ phát triển dài hạn

Năm 2026 đang cho thấy rõ hơn sức mạnh của những nền tảng được hình thành và tích lũy trong nhiều năm qua. 6 tháng đầu năm, GRDP Hà Tĩnh tăng 12,79%, đứng đầu cả nước; khu vực công nghiệp - xây dựng tăng 24,25%, trong đó riêng ngành công nghiệp tăng 28,34%. Các dự án lớn tại Khu kinh tế Vũng Áng tiếp tục phát huy hiệu quả, đóng góp ngày càng rõ nét vào tăng trưởng, với Nhiệt điện Vũng Áng II vận hành đồng bộ, nhà máy sản xuất xe máy điện VinFast đi vào hoạt động, cùng đà tăng trưởng của các sản phẩm thép và pin.

Cùng thời gian, Hà Tĩnh tiếp tục thu hút thêm nhiều dự án quy mô lớn. Tại các khu kinh tế, khu công nghiệp, 6 tháng đầu năm có 19 dự án mới được chấp thuận, gồm 15 dự án trong nước với tổng vốn đăng ký hơn 152.422 tỷ đồng và 4 dự án FDI với tổng vốn 412,57 triệu USD.

Riêng Khu kinh tế Vũng Áng, trong 7 tháng đầu năm có thêm 10 dự án được thu hút và cấp mới, với tổng vốn đăng ký quy đổi khoảng 6,2 tỷ USD. Tổng thu ngân sách nhà nước tại khu kinh tế trong giai đoạn 2021-2025 và 6 tháng đầu năm 2026 đạt 53.279 tỷ đồng, chiếm khoảng 56% tổng thu ngân sách toàn tỉnh.

Những con số này cho thấy không gian kinh tế ven biển, với hạt nhân là Khu kinh tế Vũng Áng cùng hệ thống công nghiệp, năng lượng và cảng biển, đang từng bước tạo ra những giá trị đủ lớn để tác động trực tiếp đến tăng trưởng và nguồn thu ngân sách của Hà Tĩnh.

Tuy nhiên, năm 2026 không nên được xem là đích đến. Đây là thời điểm Hà Tĩnh cần chuyển từ việc hình thành các cực phát triển sang kết nối các cực phát triển thành một hệ thống, trong đó cảng biển, khu kinh tế, công nghiệp, logistics và hành lang giao thương với Lào được đặt trong cùng một không gian liên kết.

Hướng tới 2030 và 2050: hình thành nền kinh tế biển đa tầng giá trị

Trong giai đoạn đến năm 2030, yêu cầu đặt ra không chỉ là tiếp tục thu hút những dự án lớn, mà quan trọng hơn là hoàn thiện những mắt xích còn thiếu của không gian kinh tế biển.

Cảng biển cần được kết nối với logistics - Logistics cần gắn với khu công nghiệp và cửa khẩu - Công nghiệp cần gắn với năng lượng và doanh nghiệp hỗ trợ - Du lịch cần gắn với đô thị và dịch vụ - Thủy sản cần gắn với chế biến và thị trường. Khi những mối liên kết này được hình thành, giá trị tạo ra từ biển sẽ không còn tập trung vào một số doanh nghiệp lớn mà có thể lan tỏa tới nhiều ngành, nhiều địa bàn và nhiều nhóm doanh nghiệp hơn.

Xa hơn, đến năm 2050, Hà Tĩnh có thể hướng tới một không gian kinh tế biển đa ngành, đa chức năng, trong đó Vũng Áng là hạt nhân công nghiệp - cảng biển - logistics; hành lang Đông - Tây mở rộng kết nối với thị trường khu vực; năng lượng tái tạo và công nghiệp xanh tạo thêm động lực mới; còn du lịch, thủy sản và dịch vụ hình thành những tầng giá trị bổ sung. Tầm nhìn ấy cũng phù hợp với hướng điều chỉnh quy hoạch Khu kinh tế Vũng Áng đến năm 2050, khi không gian phát triển được đặt trong cấu trúc rộng hơn về công nghiệp, cảng biển, logistics, đô thị, dịch vụ và sinh thái.

Mục tiêu cuối cùng không chỉ dừng ở việc mở rộng quy mô Vũng Áng, mà là hình thành một không gian kinh tế biển có khả năng tự tạo ra các mối liên kết, mở rộng thị trường và nâng cao giá trị gia tăng.