Từ tháng 6/2026, phong trào “Toàn dân chung tay bảo vệ môi trường, vì một Việt Nam xanh - sạch - đẹp” được phát động đồng loạt trên cả nước. Điểm nhấn là thành lập các Tổ giám sát môi trường cộng đồng tại khu dân cư, phát huy vai trò người dân trong phát hiện, phản ánh và kiến nghị xử lý hành vi gây ô nhiễm

Lập tổ giám sát môi trường tại các khu dân cư

Thay vì chỉ trông chờ vào các đợt kiểm tra của cơ quan chức năng, công tác bảo vệ môi trường sẽ có thêm sự tham gia trực tiếp của người dân thông qua hoạt động giám sát tại cộng đồng. Đây là điểm mới đáng chú ý trong phong trào “Toàn dân chung tay bảo vệ môi trường, vì một Việt Nam xanh - sạch - đẹp”, dự kiến triển khai từ tháng 6/2026.

Theo thông tin được cung cấp, việc thành lập Tổ giám sát môi trường cộng đồng tại tất cả khu dân cư trên cả nước được xác định là giải pháp trọng tâm, nhằm nâng cao hiệu quả phát hiện, phản ánh và kiến nghị xử lý các hành vi vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trường.

Ông Cao Xuân Thạo, Phó Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, cho biết phong trào được triển khai với 5 nhóm nội dung trọng tâm, gồm xây dựng gia đình xanh - sạch - đẹp; khu dân cư xanh - sạch - đẹp; xã, phường xanh - sạch - đẹp; cơ quan, đơn vị, trường học xanh - sạch - đẹp; doanh nghiệp, cơ sở sản xuất xanh - sạch - đẹp.

Trong đó, các Tổ giám sát môi trường cộng đồng được kỳ vọng trở thành lực lượng nòng cốt, góp phần đưa hoạt động bảo vệ môi trường đi vào thực chất. Thông qua việc theo dõi tình hình tại địa bàn, người dân có thể kịp thời phát hiện những dấu hiệu bất thường như xả nước thải ra môi trường, đổ trộm chất thải, tập kết rác không đúng nơi quy định hoặc phát sinh khói bụi, mùi khó chịu kéo dài.

Theo kế hoạch, tổ trưởng các tổ giám sát sẽ là Chủ tịch Chi hội Cựu chiến binh tại địa bàn. Thành viên gồm đại diện chi đoàn thanh niên, các chi hội đoàn thể, lực lượng tham gia bảo vệ an ninh, trật tự ở cơ sở cùng những cá nhân tiêu biểu, người có uy tín trong cộng đồng dân cư. Các tổ có nhiệm vụ theo dõi việc chấp hành quy định pháp luật về bảo vệ môi trường; phát hiện, phản ánh và kiến nghị cấp ủy, chính quyền địa phương, cơ quan chức năng kiểm tra, xử lý các dấu hiệu vi phạm theo thẩm quyền.

Ai xả thải, gây ô nhiễm có thể bị phát hiện

Theo Phó Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, việc đưa hoạt động giám sát về tận khu dân cư được kỳ vọng giúp khắc phục một trong những khó khăn của công tác quản lý môi trường: phát hiện kịp thời các vi phạm xảy ra nhỏ lẻ, trong thời gian ngắn hoặc tại những địa điểm khó kiểm tra thường xuyên.

Thực tế, hành vi gây ô nhiễm có thể diễn ra dưới nhiều hình thức, từ đổ rác ra đường, kênh mương, đốt chất thải tùy tiện đến xả nước thải chưa qua xử lý. Một số hành vi chỉ xảy ra vào ban đêm hoặc trong khung giờ nhất định, khiến việc phát hiện và thu thập thông tin gặp khó khăn nếu thiếu sự phối hợp của người dân tại địa bàn.

Với lợi thế sinh sống gần khu vực phát sinh vấn đề, người dân có thể nhận biết sớm những dấu hiệu bất thường, ghi nhận thời gian, địa điểm và cung cấp thông tin cho tổ giám sát hoặc cơ quan chức năng. Những phản ánh cụ thể sẽ giúp cơ quan có thẩm quyền có thêm căn cứ để xác minh, kiểm tra và xử lý theo quy định.

Người dân cũng được khuyến khích cung cấp thông tin, phản ánh và tố giác các tổ chức, cá nhân, cơ sở sản xuất, kinh doanh có dấu hiệu gây ô nhiễm môi trường. Tuy nhiên, việc ghi nhận dấu hiệu vi phạm cần khách quan, trung thực; kết luận hành vi vi phạm và quyết định xử lý phải do cơ quan có thẩm quyền thực hiện. Cơ chế giám sát cộng đồng vì thế không thay thế hoạt động thanh tra, kiểm tra chuyên ngành, mà bổ sung nguồn thông tin từ cơ sở, giúp nâng cao khả năng phát hiện sớm và hạn chế tình trạng vi phạm kéo dài mà chưa được xử lý.

Kết hợp công nghệ, tăng minh bạch trong xử lý

Ông Cao Xuân Thạo cho biết, bên cạnh sự tham gia trực tiếp của người dân, công nghệ được xác định là một trong những công cụ hỗ trợ giám sát môi trường. Theo thông tin từ Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam được cung cấp, hệ thống camera giám sát và các nền tảng số tiếp nhận phản ánh của người dân sẽ được triển khai nhằm tăng tính minh bạch, kịp thời trong xử lý các vấn đề môi trường.

Việc kết hợp giám sát tại cộng đồng với các công cụ công nghệ có thể hỗ trợ ghi nhận sự việc, xác định địa điểm và chuyển thông tin đến cơ quan phụ trách. Khi có kênh phản ánh thuận tiện, người dân sẽ dễ dàng thông báo về những điểm ô nhiễm, tình trạng đổ trộm rác hoặc hoạt động xả thải đáng ngờ.

Tuy nhiên, để các công cụ này phát huy hiệu quả, cần có quy trình tiếp nhận, phân loại, xác minh và phản hồi rõ ràng. Thông tin do người dân cung cấp cần được xử lý đúng thẩm quyền, đồng thời bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các bên liên quan. Việc công khai kết quả xử lý phù hợp cũng có ý nghĩa quan trọng trong củng cố niềm tin và khuyến khích cộng đồng tiếp tục tham gia giám sát.

Cùng với đó, Mặt trận Tổ quốc các cấp sẽ tăng cường phản biện xã hội đối với những dự án phát triển kinh tế - xã hội, quy hoạch và chính sách có tác động trực tiếp đến môi trường, đời sống người dân. Hoạt động này góp phần tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong quá trình xem xét, đánh giá các vấn đề môi trường, hướng tới phát triển bền vững.

Thi đua, khen thưởng để phong trào lan tỏa

Theo ông Cao Xuân Thạo, phong trào bảo vệ môi trường không chỉ tập trung vào việc phát hiện, phản ánh vi phạm mà còn hướng đến thay đổi thói quen sinh hoạt, sản xuất và tiêu dùng theo hướng thân thiện với môi trường. Ở cấp hộ gia đình, các tiêu chí thi đua tập trung vào giữ gìn sạch nhà, sạch bếp, sạch ngõ; không xả rác bừa bãi; phân loại rác tại nguồn; hạn chế sản phẩm nhựa dùng một lần và phát triển không gian xanh.

Tại khu dân cư, mục tiêu là xóa bỏ các bãi rác tự phát, duy trì đường làng, ngõ xóm sạch đẹp, xây dựng tuyến đường cây xanh và tổ chức thường xuyên các hoạt động vệ sinh môi trường. Ở cấp xã, phường, phong trào hướng đến xử lý các điểm ô nhiễm kéo dài, cải thiện chất lượng môi trường tại sông, hồ, kênh mương và khu vực công cộng.

Đối với cơ quan, trường học và doanh nghiệp, các tiêu chí tập trung vào xây dựng môi trường làm việc xanh, nâng cao nhận thức cộng đồng, tuân thủ quy định pháp luật về bảo vệ môi trường, giảm thiểu chất thải và thúc đẩy ứng dụng công nghệ sạch trong sản xuất.

Để duy trì hiệu quả lâu dài, hệ thống thi đua, khen thưởng sẽ được triển khai từ cấp cơ sở đến Trung ương. Các hộ gia đình, khu dân cư, cơ quan, trường học và doanh nghiệp có thành tích nổi bật sẽ được xem xét biểu dương, khen thưởng theo kế hoạch. Kết quả thực hiện phong trào cũng dự kiến được đánh giá định kỳ, công khai trên các phương tiện thông tin đại chúng và nhân rộng những mô hình hiệu quả.

Khi các hành vi vi phạm được phát hiện thông qua hoạt động giám sát, thông tin sẽ được chuyển đến cơ quan chức năng để xác minh, xử lý theo quy định. Việc thành lập các Tổ giám sát môi trường cộng đồng được kỳ vọng tạo thêm động lực để người dân chủ động tham gia bảo vệ môi trường ngay từ nơi mình sinh sống. Khi cộng đồng có kênh phản ánh rõ ràng, chính quyền xử lý thông tin kịp thời và các mô hình hiệu quả được nhân rộng, công tác phòng ngừa ô nhiễm sẽ có thêm nền tảng để phát huy hiệu quả, góp phần xây dựng môi trường sống xanh, sạch, đẹp và phát triển bền vững.