Ngày 26/11/2024, Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Thành Long ký quyết định xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt đợt 16 đối với 6 di tích trên cả nước. Trong đó có Di tích lịch sử Mộ và Khu lưu niệm Lê Hữu Trác tại tỉnh Hà Tĩnh. Đây là sự ghi nhận đối với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và y học của di tích gắn liền với cuộc đời, sự nghiệp của Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác.
Trước đó, năm 1990, Mộ và Khu lưu niệm Lê Hữu Trác đã được Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng Di tích lịch sử quốc gia.
Quần thể di tích gồm hai khu vực chính: Mộ và tượng đài Lê Hữu Trác tại thôn Hải Thượng, xã Hương Sơn; Khu lưu niệm Lê Hữu Trác tại thôn Bảo Thượng, xã Sơn Giang, tỉnh Hà Tĩnh. Các công trình nằm giữa không gian núi rừng, sông nước đặc trưng của vùng Hương Sơn, gắn bó mật thiết với cuộc đời hành nghề y, nghiên cứu và sáng tác của Đại danh y.

Nơi yên nghỉ của bậc Đại danh y dân tộc
Khu mộ Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác nằm dưới chân núi Minh Tự, thuộc thôn Hải Thượng, xã Hương Sơn. Đây là nơi an nghỉ của ông từ năm 1791 đến nay.
Khu mộ có diện tích khoảng 15 m², được xây dựng bằng đá nguyên khối, quay mặt về hướng Tây Nam, phía trước là dòng sông Ngàn Phố hiền hòa, phía Tây có núi Đại Hàm như một bức bình phong thiên nhiên che chắn. Thế đất “tọa sơn vọng thủy” tạo nên cảnh quan hài hòa, thanh tịnh, mang đậm dấu ấn văn hóa truyền thống.
Nhìn từ trên cao, khu mộ có hình dáng tựa một cánh diều sáo giữa núi rừng xanh thẳm. Trải qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo, vị trí, hướng và hình thức cơ bản của ngôi mộ vẫn được gìn giữ. Đây là một trong những công trình lăng mộ có kiến trúc độc đáo, hiếm gặp tại Hà Tĩnh.
Không chỉ là nơi tưởng niệm Đại danh y, khu mộ còn là điểm đến mang ý nghĩa tâm linh và giáo dục sâu sắc, nơi người dân, du khách cùng các thế hệ thầy thuốc đến dâng hương, bày tỏ lòng tri ân đối với những đóng góp to lớn của ông cho nền y học dân tộc.
Cách khu mộ khoảng 600 m, tượng đài Hải Thượng Lãn Ông tọa lạc trên núi Minh Tự, ở độ cao khoảng 300 m so với mực nước biển. Công trình nằm trong khuôn viên rộng 1.655 m², được hoàn thành vào năm 2012, trở thành điểm nhấn kiến trúc nổi bật của quần thể di tích.
Tượng đài được chế tác bằng đá cẩm thạch, cao 16,91 m, ghép từ 84 phiến đá với tổng trọng lượng khoảng 350 tấn. Bệ tượng cao 4,2 m, rộng 4,3 m. Trên tay phải, Đại danh y cầm cuốn sách, tay trái cầm bó cây thuốc, thể hiện hình ảnh một người thầy thuốc suốt đời tận tụy với sự nghiệp nghiên cứu y học và chữa bệnh cứu người.
Phía sau tượng đài là ba bức phù điêu khắc ghi những lời răn dạy của Hải Thượng Lãn Ông về y đức, y thuật, được trích từ các tác phẩm của ông. Công trình không chỉ thể hiện sự tôn vinh đối với bậc danh y mà còn góp phần truyền tải những giá trị nhân văn, đạo đức nghề y đến các thế hệ hôm nay và mai sau.

Khu lưu niệm – Nơi kết tinh di sản y học Hải Thượng Lãn Ông
Cách khu mộ khoảng 7 km, Khu lưu niệm Lê Hữu Trác tọa lạc bên bờ sông Ngàn Phố, thuộc thôn Bảo Thượng, xã Sơn Giang, tỉnh Hà Tĩnh. Đây là không gian văn hóa gắn bó với phần lớn cuộc đời hành nghề y, nghiên cứu và biên soạn sách thuốc của Đại danh y.
Khu lưu niệm có diện tích 11.249,2 m², gồm nhiều hạng mục như cổng, nhà bia, núi giả, hồ sen, bái đường và thượng điện. Các công trình được bố trí theo kiến trúc chữ Nhị, đăng đối, hài hòa trong không gian khép kín, vừa phục vụ hoạt động tưởng niệm, tế lễ, vừa tạo điều kiện bảo quản các tư liệu, hiện vật quý.
Đặc biệt, nhà thờ Lê Hữu Trác, cũng là khu thượng điện trong quần thể, được xem là di tích nguyên gốc, nơi ông từng sinh sống, nghỉ ngơi, bốc thuốc chữa bệnh và nghiên cứu y học. Chính tại nơi đây, ông đã biên soạn bộ sách đồ sộ Hải Thượng y tông tâm lĩnh, công trình có giá trị đặc biệt trong lịch sử y học cổ truyền Việt Nam.
Hiện nay, khu lưu niệm còn lưu giữ nhiều tư liệu, hiện vật liên quan đến cuộc đời và sự nghiệp của Đại danh y, trong đó có sách thuốc, dụng cụ bào chế thuốc và những tư liệu phục vụ nghiên cứu lịch sử y học dân tộc.
Một nét đặc sắc khác của khu lưu niệm là không gian cây xanh với nhiều loại cây ăn quả bản địa như mít, nhãn, ổi, đào, chanh... cùng các loại cây thuốc nam như kim ngân, hương nhu, hà thủ ô, cà gai leo, tía tô, bạc hà, đinh lăng và nhiều dược liệu quý khác.
Việc bảo tồn và phát triển các loại cây thuốc không chỉ góp phần tạo cảnh quan xanh mát mà còn thể hiện sự tiếp nối tư tưởng y học của Hải Thượng Lãn Ông về sử dụng nguồn dược liệu tự nhiên, gắn hoạt động chữa bệnh với điều kiện và đời sống của nhân dân.
Tôn vinh cuộc đời và sự nghiệp của bậc Y thánh Việt Nam
Đại danh y Lê Hữu Trác, hiệu Hải Thượng Lãn Ông, sinh năm 1724 tại quê cha ở làng Liêu Xá, huyện Đường Hào, trấn Hải Dương xưa, nay thuộc tỉnh Hưng Yên. Ông xuất thân trong gia đình có truyền thống khoa bảng, nhiều người đỗ đạt và làm quan.
Thân phụ ông là Lê Hữu Mưu (1675 - 1739), từng giữ chức Hữu thị lang Bộ Công. Thân mẫu là bà Bùi Thị Thưởng, quê ở xứ Bàu Thượng, xã Tình Diệm xưa, nay thuộc xã Sơn Giang, tỉnh Hà Tĩnh.
Biệt hiệu Hải Thượng Lãn Ông thể hiện sự gắn bó với quê cha và quê mẹ. Trong đó, chữ “Hải” gắn với quê cha ở Hải Dương, chữ “Thượng” gắn với quê mẹ Bàu Thượng, còn “Lãn Ông” mang ý nghĩa “ông già lười”, thể hiện thái độ không màng danh lợi, quyền thế, dành tâm huyết cho việc nghiên cứu y học và chữa bệnh cứu người.
Trong suốt cuộc đời, Hải Thượng Lãn Ông không chỉ là nhà y học xuất sắc mà còn là nhà văn, nhà thơ, nhà tư tưởng giàu lòng nhân ái. Những công trình nghiên cứu, trước tác của ông đã góp phần đặt nền móng quan trọng cho sự phát triển của nền y học cổ truyền Việt Nam.
Đặc biệt, bộ Hải Thượng y tông tâm lĩnh là công trình y học có giá trị to lớn, tập hợp những kiến thức, kinh nghiệm về lý luận, chẩn đoán, điều trị, dược học và đạo đức nghề y. Những quan điểm của ông về y đức, tinh thần trách nhiệm và lòng thương yêu người bệnh vẫn giữ nguyên giá trị trong hoạt động khám, chữa bệnh ngày nay.
Với những cống hiến xuất sắc, Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác được các thế hệ thầy thuốc và nhân dân tôn vinh là bậc “Y thánh Việt Nam”.
Trải qua thời gian, Mộ và Khu lưu niệm Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác vẫn là nơi hội tụ những giá trị lịch sử, văn hóa và y học đặc biệt. Việc di tích được xếp hạng quốc gia đặc biệt không chỉ khẳng định tầm vóc, công lao của Đại danh y đối với dân tộc mà còn mở ra những cơ hội bảo tồn, phát huy giá trị di sản gắn với phát triển du lịch văn hóa, lịch sử và du lịch trải nghiệm tại Hà Tĩnh.
Giữa không gian thanh bình của núi Minh Tự và dòng Ngàn Phố, di tích tiếp tục là điểm đến ý nghĩa, nơi các thế hệ hôm nay tìm hiểu, tri ân và tiếp nối những giá trị cao đẹp về tri thức, nhân cách và y đức mà Hải Thượng Lãn Ông để lại.
SGGP