Chùa Chân Tiên

Theo các tư liệu lịch sử, Chùa Chân Tiên được xây dựng từ khoảng thế kỷ XIII. Trải qua hàng trăm năm với nhiều biến động của thời gian, chiến tranh và thiên nhiên, chùa đã nhiều lần được tu bổ, tôn tạo nhưng vẫn giữ được không gian cổ kính, trang nghiêm. Năm 1992, Chùa Chân Tiên được Bộ Văn hóa xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa, danh thắng cấp quốc gia, khẳng định những giá trị nổi bật về lịch sử, kiến trúc và cảnh quan của di tích.
Quần thể Chùa Chân Tiên gắn với hai không gian thờ tự chính là thờ Phật và thờ Thánh Mẫu. Theo tư liệu về kiến trúc truyền thống của di tích, khu thờ Phật trước đây có kiến trúc kiểu tứ trụ, gồm ba gian lợp ngói âm dương. Điện Thánh Mẫu gồm thượng điện, kiệu Long Đình và bái đường. Nhiều chi tiết trang trí như hình rồng, phượng, mặt nguyệt, câu đối cùng hệ thống tượng thờ tạo nên nét đặc sắc cho không gian kiến trúc. Chùa từng lưu giữ 14 pho tượng Phật bằng gỗ mít cùng nhiều đồ thờ truyền thống.
Điểm đặc biệt của Chùa Chân Tiên còn nằm ở cảnh quan thiên nhiên và hệ thống truyền thuyết dân gian gắn với vùng núi Tiên An. Bao quanh chùa là những rặng thông xanh, các khối đá tự nhiên và nhiều địa danh được lưu truyền qua nhiều thế hệ như đá Ông, đá Bà, bàn cờ Tiên, hang 12 cửa và dấu “bàn chân Tiên”. Những câu chuyện dân gian ấy tạo nên một lớp văn hóa huyền thoại, làm tăng thêm vẻ kỳ thú, linh thiêng cho danh thắng.
Không chỉ là một địa chỉ tín ngưỡng, Chùa Chân Tiên còn gắn với nhiều sự kiện trong lịch sử đấu tranh yêu nước và cách mạng. Trong phong trào Cần Vương giai đoạn 1885–1896, khu vực chùa từng là nơi luyện tập của nghĩa quân. Năm 1908, nơi đây là địa điểm tập trung của các nho sĩ trong phong trào chống thuế Trung Kỳ. Đặc biệt, ngày 25/4/1930, Chùa Chân Tiên là nơi tổ chức thành lập Chi bộ Đảng Yên Điềm; sau đó tiếp tục là địa điểm hội họp, in ấn tài liệu, che chở cán bộ và phục vụ các hoạt động cách mạng trong cao trào 1930–1931.
Một nét văn hóa đặc sắc khác gắn với di tích là Lễ hội Chùa Chân Tiên, được tổ chức hằng năm vào ngày mồng 3 tháng 3 âm lịch. Phần lễ có các nghi thức dâng hương, tế lễ, rước và cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa. Đây cũng là dịp để người dân bày tỏ lòng thành kính, tưởng nhớ các bậc tiền nhân, anh hùng dân tộc và những người có công với quê hương, đất nước. Lễ hội ngày càng thu hút đông đảo tăng ni, Phật tử, Nhân dân và du khách về chiêm bái, vãn cảnh.
Nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di tích, Chùa Chân Tiên đã được quan tâm đầu tư, tu bổ qua nhiều giai đoạn. Cuối năm 2023, dự án trùng tu, tôn tạo quy mô lớn được triển khai với các hạng mục như chùa Thượng, nhà Tổ, nhà Mẫu, giếng nước cổ; xây dựng mới cổng tam quan, ngôi tam bảo, trai đường và các công trình phụ trợ. Công trình cơ bản hoàn thành vào cuối năm 2024 với tổng kinh phí gần 30,4 tỷ đồng, góp phần làm cho không gian chùa ngày càng khang trang nhưng vẫn bảo đảm giá trị lịch sử và mỹ thuật kiến trúc của di tích.
Ngày nay, Chùa Chân Tiên, xã Lộc Hà, tỉnh Hà Tĩnh không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng Phật giáo mà còn là địa chỉ giáo dục truyền thống, tìm hiểu lịch sử và thưởng ngoạn cảnh quan thiên nhiên. Sự hòa quyện giữa kiến trúc tâm linh, những truyền thuyết dân gian, dấu ấn cách mạng và cảnh sắc núi Hồng Lĩnh đã tạo nên nét riêng có cho Chùa Chân Tiên, đưa nơi đây trở thành một trong những điểm đến văn hóa – tâm linh hấp dẫn của Hà Tĩnh.