Ngã ba Nghèn – dấu ấn lịch sử trên quê hương Can Lộc

Nghèn từ lâu là tên gọi quen thuộc gắn với nhiều địa danh ở vùng Trảo Nha xưa như núi Nghèn, sông Nghèn, chợ Nghèn, bến Nghèn và Ngã ba Nghèn. Khu vực này nằm gần nhiều địa chỉ lịch sử, văn hóa quan trọng như nhà chí sĩ Ngô Đức Kế, quê hương nhà thơ Xuân Diệu, bến đò Thượng Trụ – nơi thành lập Đảng bộ tỉnh Hà Tĩnh và ngôi nhà của đồng chí Trần Đóa – nơi thành lập Đảng bộ huyện Can Lộc vào tháng 4/1930.

Từ phong trào chống thuế đến cao trào Xô viết

Tháng 4/1908, hơn 500 nông dân nghèo ở vùng thượng và hạ Can Lộc đã tập trung tại khu vực Ngã ba Nghèn, hưởng ứng lời kêu gọi của Nguyễn Hằng Chi, kéo vào tỉnh đường Hà Tĩnh yêu cầu giảm sưu, giảm thuế. Sự kiện này trở thành một trong những dấu mốc mở đầu phong trào chống thuế mạnh mẽ ở Nghệ Tĩnh.

Ngã ba Nghèn cũng gắn với quá trình truyền bá tư tưởng cách mạng. Đầu năm 1930, khi đồng chí Ngô Đức Đệ cùng những người tham gia thành lập Đông Dương Cộng sản Liên đoàn bị giải qua đây, tài liệu về việc thành lập tổ chức đã được bí mật chuyển cho đồng chí Trần Đóa, góp phần đưa nội dung tuyên cáo nhanh chóng được phổ biến.

Ngày 1/5/1930, Chi bộ Trảo Nha – một trong những chi bộ cộng sản đầu tiên ở Can Lộc – tổ chức rải truyền đơn tại khu vực Ngã ba Nghèn, kêu gọi nhân dân hưởng ứng Ngày Quốc tế Lao động.

Ba tháng sau, ngày 1/8/1930, gần 500 nông dân tập trung ở Hạ Vàng, giương cao cờ đỏ búa liềm kéo về huyện lỵ Nghèn. Đây được xem là cuộc biểu tình quy mô cấp huyện đầu tiên của phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh tại Hà Tĩnh. Trước sức ép của quần chúng, tri huyện Can Lộc phải tiếp nhận bản yêu sách 10 điểm và hứa giải quyết.

Phong trào tiếp tục dâng cao. Sáng 7/9/1930, hơn 2.000 nông dân từ các tổng trong huyện kéo về Ngã ba Nghèn, tiến vào huyện đường yêu cầu chính quyền thực hiện những cam kết trước đó. Trước khí thế của đoàn biểu tình, tri huyện cùng nha lại, lính tráng bỏ chạy. Người dân mở cửa nhà lao, giải phóng những người bị giam giữ và làm chủ huyện lỵ.

Cuộc biểu tình ngày 7/9 trở thành một trong những dấu mốc quan trọng, góp phần thúc đẩy phong trào cách mạng lan rộng ra nhiều địa phương của Hà Tĩnh.

Nơi ghi dấu sự hy sinh của hàng chục người dân

Cuối năm 1930, thực dân phong kiến tăng cường đàn áp phong trào cách mạng. Ngày 22/12/1930, hơn 1.500 nông dân của các tổng Lai Thạch và Lai Khê tập trung về Ngã ba Nghèn để hội quân, tổ chức mít tinh thì bị quân lính đàn áp bằng súng.

Cuộc đàn áp khiến 42 người thiệt mạng và gần 100 người bị thương, trở thành một trong những vụ thảm sát đẫm máu nhất tại Hà Tĩnh trong cao trào cách mạng 1930–1931.

Hai ngày sau, Tỉnh ủy Hà Tĩnh tổ chức lễ truy điệu tại Chợ Tổng với sự tham gia của hơn 5.000 người. Đau thương tiếp tục được chuyển hóa thành hành động cách mạng. Những tháng cuối năm 1930 và đầu năm 1931, phong trào đấu tranh ở Can Lộc phát triển mạnh mẽ, bộ máy chính quyền ở nhiều làng bị tan rã, các hình thức chính quyền Xô viết từng bước được hình thành.

Từ Cách mạng Tháng Tám đến những năm chống Mỹ

Truyền thống cách mạng tại Ngã ba Nghèn tiếp tục được phát huy trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945. Ngày 16/8/1945, đội tự vệ Thanh niên cứu quốc gồm 20 chiến sĩ do Nguyễn Đổng Chi và Nguyễn Chung Anh chỉ huy đã xuất phát từ khu vực Ngã ba Nghèn, tiến vào giành chính quyền, buộc huyện trưởng giao nộp sổ sách và ấn tín.

Đây là một trong những cuộc giành chính quyền cấp huyện diễn ra sớm, góp phần tạo tiền đề để Hà Tĩnh trở thành một trong những địa phương giành chính quyền sớm trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Trong kháng chiến chống Mỹ, Ngã ba Nghèn tiếp tục là một trọng điểm giao thông bị không quân Mỹ đánh phá ác liệt. Quân và dân Can Lộc kiên cường bám trụ, bảo vệ tuyến giao thông huyết mạch. Lực lượng phòng không tại khu vực đã bắn rơi nhiều máy bay Mỹ, trong đó có chiến công của đội dân quân nữ Trảo Nha.

Cùng với Ngã ba Đồng Lộc, Hạ Vàng, Cổ Ngựa và nhiều trọng điểm khác, Ngã ba Nghèn trở thành biểu tượng của ý chí kiên cường, tinh thần chiến đấu và phục vụ chiến đấu của quân dân Can Lộc trong những năm tháng chống Mỹ cứu nước.

Địa chỉ đỏ giữa Can Lộc hôm nay

Sau nhiều thập kỷ, vùng đất Nghèn đã có nhiều đổi thay. Hiện nay, địa bàn thị trấn Nghèn cũ cùng xã Thiên Lộc và Vượng Lộc được sắp xếp thành xã Can Lộc. Đường sá, khu dân cư và hạ tầng đô thị ngày càng khang trang, nhưng những dấu tích lịch sử quanh Ngã ba Nghèn vẫn nhắc nhớ về một thời đấu tranh đầy gian khó và hào hùng.

Khu vực này hiện có bia tưởng niệm các liệt sĩ trong phong trào 1930–1931 cùng các công trình văn hóa gắn với quê hương Can Lộc. Không chỉ là một địa danh giao thông quen thuộc, Ngã ba Nghèn còn là một “địa chỉ đỏ”, nơi hội tụ những lớp trầm tích lịch sử từ phong trào chống thuế, Xô viết Nghệ Tĩnh, Cách mạng Tháng Tám đến kháng chiến chống Mỹ.

Việc tiếp tục bảo tồn, chỉnh trang và phát huy giá trị Ngã ba Nghèn không chỉ góp phần tri ân những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của dân tộc, mà còn tạo nên một không gian giáo dục truyền thống giàu ý nghĩa cho các thế hệ hôm nay và mai sau.