Từ dấu tích cư dân cổ hàng nghìn năm, những danh lam cổ tự, làng quê khoa bảng đến di sản văn hóa phi vật thể và những “địa chỉ đỏ” của cách mạng, Hà Tĩnh sở hữu kho tàng di sản phong phú, kết tinh chiều sâu lịch sử, văn hóa và con người vùng đất núi Hồng – sông La. Mỗi di sản là một lát cắt riêng, cùng kể câu chuyện về vùng đất giàu truyền thống qua hàng nghìn năm.

Dấu chân người xưa

Những di chỉ khảo cổ là lớp trầm tích đầu tiên trong hành trình khám phá di sản Hà Tĩnh.

Tại Thạch Lạc, các cuộc nghiên cứu, khai quật đã phát hiện nhiều công cụ đá, đồ gốm, đồ xương cùng dấu tích cư trú của cộng đồng cư dân cổ. Đặc biệt, kết quả khảo cổ tại Thạch Lạc và Rú Điệp cho thấy dấu tích của loại hình văn hóa Bàu Tró, có niên đại khoảng 4.500 – 5.000 năm, góp phần làm rõ lịch sử cư trú lâu đời của con người trên vùng ven biển Hà Tĩnh.

Phôi Phối – Bãi Cọi lại đặc biệt bởi đây là nơi thể hiện rõ sự giao lưu giữa văn hóa Sa Huỳnh và văn hóa Đông Sơn. Hệ thống mộ táng cùng nhiều hiện vật khảo cổ được phát hiện tại đây cung cấp những tư liệu quý về đời sống của cư dân thời tiền – sơ sử. Di tích được xếp hạng quốc gia năm 2014.

Ở phía Nam tỉnh, dưới chân dãy Hoành Sơn, lũy đá cổ Kỳ Lạc với những dấu tích lũy chạy trên sườn núi là một địa điểm khảo cổ đáng chú ý, góp thêm tư liệu nghiên cứu về lịch sử vùng đất phía Nam Hà Tĩnh.

Ba điểm đến, ba lát cắt khác nhau, cùng đưa câu chuyện về Hà Tĩnh trở về những lớp lịch sử xa xưa nhất.

Hương Tích và dấu ấn văn hóa tâm linh

Giữa đại ngàn Hồng Lĩnh, chùa Hương Tích là một trong những danh thắng tâm linh nổi tiếng của Hà Tĩnh, từ lâu được biết đến với mỹ danh “Hoan Châu đệ nhất danh lam”.. 

Giá trị nổi bật của Hương Tích nằm ở sự hòa quyện giữa di sản kiến trúc, tín ngưỡng và cảnh quan núi rừng. Mỗi độ xuân về, lễ hội chùa Hương Tích thu hút đông đảo người dân, du khách hành hương, vãn cảnh. Năm 2026, lễ khai hội vào mùng 6 tháng Giêng cũng là sự kiện mở đầu Năm Du lịch Hà Tĩnh.

Ở vùng cửa sông phía Bắc, đình Hội Thống lại mang dấu ấn của một không gian văn hóa ven biển. Được khởi dựng năm 1659, hoàn thành năm 1660, đình là một công trình kiến trúc cổ tiêu biểu, đồng thời gợi nhớ về thương cảng Hội Thống xưa và một thời giao thương đường sông, đường biển.

Trường Lưu – một làng quê, ba di sản tư liệu

Nếu cần tìm một địa chỉ thể hiện rõ truyền thống hiếu học và khoa bảng của Hà Tĩnh, Trường Lưu là một điểm đến đặc biệt.

Điểm nổi bật nhất của vùng quê này là gắn với 3 di sản tư liệu được UNESCO ghi danh vào Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương.

Mộc bản Trường học Phúc Giang, được ghi danh năm 2016, là những bản khắc gỗ phục vụ việc dạy và học của dòng họ Nguyễn Huy, phản ánh truyền thống giáo dục và trước tác của một dòng họ khoa bảng.

Hoàng Hoa sứ trình đồ, được ghi danh năm 2018, là nguồn tư liệu quý về hành trình đi sứ, chứa đựng nhiều giá trị về lịch sử, địa lý, ngoại giao và giao lưu văn hóa.

Văn bản Hán Nôm làng Trường Lưu, được ghi danh năm 2022, phản ánh nhiều mặt đời sống văn hóa, giáo dục, tín ngưỡng và quan hệ xã hội của một cộng đồng làng quê qua nhiều thế hệ.

Ba di sản tư liệu hội tụ tại một vùng quê đã tạo nên dấu ấn riêng có cho Trường Lưu trên bản đồ di sản Hà Tĩnh.

Tiên Điền – miền di sản Nguyễn Du

Tiên Điền là quê hương của Đại thi hào Nguyễn Du (1765 – 1820), tác giả Truyện Kiều – kiệt tác có vị trí đặc biệt trong lịch sử văn học và đời sống văn hóa Việt Nam.

Giá trị đặc biệt của di sản Nguyễn Du còn nằm ở sức sống trong cộng đồng. Truyện Kiều đã hình thành nhiều hình thức sinh hoạt văn hóa độc đáo như ngâm Kiều, lẩy Kiều, bói Kiều, Trò Kiều, đưa tác phẩm từ những trang sách đi sâu vào đời sống dân gian.

Năm 2015, UNESCO cùng kỷ niệm 250 năm ngày sinh Nguyễn Du, tiếp tục khẳng định sức lan tỏa của di sản Nguyễn Du vượt ra ngoài biên giới quốc gia.

Miền di sản Hải Thượng Lãn Ông

Ở miền núi Hương Sơn, dấu ấn của Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (1724 – 1791) tạo nên một không gian di sản đặc biệt.

Phần lớn cuộc đời và sự nghiệp của ông gắn với Hương Sơn – nơi ông chữa bệnh, nghiên cứu, dạy học và để lại bộ Hải Thượng y tông tâm lĩnh cùng nhiều trước tác giá trị.

Điểm nổi bật của di sản Hải Thượng Lãn Ông không chỉ là những thành tựu y học mà còn là tư tưởng y đức, lòng nhân ái và quan niệm lấy người bệnh làm trung tâm.

Năm 2024, Việt Nam tổ chức kỷ niệm 300 năm ngày sinh Hải Thượng Lãn Ông gắn với sự vinh danh của UNESCO. Cùng năm, Mộ và Khu lưu niệm Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt.

Những bảo vật kể chuyện lịch sử

Hà Tĩnh hiện có 3 bảo vật/nhóm bảo vật quốc gia, mỗi hiện vật mang một câu chuyện riêng về lịch sử và văn hóa vùng đất.

Du khách có thể tìm hiểu các bảo vật cùng nhiều hiện vật khảo cổ, lịch sử và văn hóa tiêu biểu tại Bảo tàng Hà Tĩnh.

Di sản sống trong câu Ví, câu Giặm

Di sản Hà Tĩnh không chỉ hiện diện trong đình, chùa, bia đá hay những hiện vật cổ mà còn sống trong tiếng hát của cộng đồng.

Ca trù được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp năm 2009. Với tiếng đàn đáy, tiếng phách và lối hát đặc trưng, ca trù là một loại hình nghệ thuật bác học độc đáo của người Việt.

Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2014. Những câu Ví, câu Giặm hình thành từ chính đời sống lao động và sinh hoạt của người dân xứ Nghệ, mộc mạc mà sâu lắng, trở thành một dấu ấn văn hóa đặc trưng của vùng đất.

Ngày nay, những di sản ấy tiếp tục được trao truyền qua các nghệ nhân, câu lạc bộ, trường học và hoạt động văn hóa cộng đồng.

Những “địa chỉ đỏ” trên quê hương hai Tổng Bí thư

Hà Tĩnh còn là quê hương của Trần Phú (1904 – 1931), Tổng Bí thư đầu tiên của Đảng, và Hà Huy Tập (1906 – 1941), Tổng Bí thư của Đảng giai đoạn 1936 – 1938.

Các khu lưu niệm, phần mộ và hệ thống tư liệu về hai nhà cách mạng là những “địa chỉ đỏ” tiêu biểu, lưu giữ dấu ấn về cuộc đời, sự nghiệp và tinh thần cách mạng của những người cộng sản tiền bối.

Ngày 12/2/2026, Mộ Tổng Bí thư Trần Phú và Mộ Tổng Bí thư Hà Huy Tập được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng di tích quốc gia, bổ sung vào các khu lưu niệm đã được xếp hạng trước đó.

Năm 2026 cũng là dịp kỷ niệm 120 năm Ngày sinh Tổng Bí thư Hà Huy Tập (24/4/1906 – 24/4/2026).

Đồng Lộc – biểu tượng của một thời hoa lửa

Trong hệ thống di sản cách mạng Hà Tĩnh, Ngã ba Đồng Lộc là một địa danh đặc biệt.

Từng là trọng điểm giao thông bị đánh phá ác liệt trong chiến tranh chống Mỹ, Đồng Lộc gắn với sự hy sinh của 10 nữ thanh niên xung phong Tiểu đội 4, Đại đội 552 vào ngày 24/7/1968.

Ngày nay, Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc là di tích quốc gia đặc biệt và trở thành một trong những điểm về nguồn tiêu biểu của cả nước.

Khu mộ 10 nữ liệt sĩ, nhà bia tưởng niệm cùng những chứng tích chiến tranh khiến Đồng Lộc không chỉ là một di tích lịch sử mà còn là biểu tượng về lòng yêu nước, sự hy sinh và tuổi trẻ Việt Nam trong những năm tháng chiến tranh.

Hà Tĩnh – miền di sản qua những lớp thời gian

Từ những công cụ đá của cư dân cổ ở Thạch Lạc, dấu tích giao thoa Đông Sơn – Sa Huỳnh tại Bãi Cọi; từ tiếng chuông Hương Tích giữa núi Hồng đến những mộc bản ở Trường Lưu; từ câu Kiều trên quê hương Nguyễn Du, y đức Hải Thượng Lãn Ông đến câu Ví, câu Giặm và những “địa chỉ đỏ” của cách mạng – mỗi di sản mang một sắc thái riêng.

Điểm đặc biệt của Hà Tĩnh chính là sự nối tiếp của nhiều lớp di sản: khảo cổ, kiến trúc – tín ngưỡng, tư liệu, danh nhân, nghệ thuật dân gian và lịch sử cách mạng.

Những lớp di sản ấy không tồn tại tách biệt mà cùng hòa vào cảnh quan núi Hồng – sông La, vào làng quê và đời sống cộng đồng, tạo nên chiều sâu văn hóa của vùng đất.

Đi qua miền di sản Hà Tĩnh vì thế cũng là một hành trình đi qua hàng nghìn năm lịch sử – để từ mỗi hiện vật, mỗi câu hát, mỗi mái đình, ngôi chùa hay địa chỉ đỏ, hiểu thêm về đất và người Hà Tĩnh.