Hằng năm vào dịp tháng Hai âm lịch, người dân và du khách lại tìm về đền thờ Chế Thắng phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu ở Hà Tĩnh, dâng hương tưởng niệm người phụ nữ được sử sách ghi nhận là một bậc nữ trung hào kiệt của triều Trần. Qua nhiều thế kỷ, lễ giỗ trở thành nét đẹp văn hóa, góp phần gìn giữ truyền thống tri ân tiền nhân của người dân vùng biển Kỳ Anh.

Tưởng nhớ một bậc nữ trung hào kiệt
Đền thờ Chế Thắng phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu nằm tại xã Kỳ Ninh, nay thuộc phường Hải Ninh, tỉnh Hà Tĩnh, cách Quốc lộ 1 khoảng 18km về phía Đông. Ngôi đền còn được biết đến với các tên gọi đền Hải Khẩu, đền Bà Hải hay đền Chế Thắng phu nhân.

Theo sử liệu, Nguyễn Thị Bích Châu quê ở Hải Hậu, Nam Định. Bà nổi tiếng thông minh, am hiểu văn chương, đạo lý và võ nghệ. Năm 1373, bà được vua Trần Duệ Tông tuyển vào cung, phong Tả cung Quý phi, hiệu Phù Dung.

Trong bối cảnh triều chính nhà Trần có nhiều biến động, bà dâng lên nhà vua bản “Kê minh thập sách”, đề xuất 10 điều về trị nước, an dân. Những tư tưởng trong bản sách thể hiện tầm nhìn của một người phụ nữ có trách nhiệm với vận mệnh quốc gia.

Năm 1377, khi vua Trần Duệ Tông đem quân chinh phạt Chiêm Thành, Bích Châu xin đi theo hộ giá. Trong cuộc giao chiến, bà bị trúng tên độc và qua đời. Linh cữu được đưa về bằng đường biển nhưng khi đến vùng cửa biển Kỳ Ninh, do gặp sóng to gió lớn, triều đình quyết định an táng bà tại đây và lập miếu thờ.

Đến năm 1470, vua Lê Thánh Tông trên đường chinh phạt Chiêm Thành đã đến vùng cửa biển Kỳ Ninh, biết câu chuyện về Bích Châu và đề tặng bà bốn chữ “Nữ trung hào kiệt”. Sau chiến thắng trở về, nhà vua cho lập đền, cấp ruộng tế và sắc phong bà là Chế Thắng phu nhân. Từ đó, việc thờ phụng bà được duy trì qua nhiều thế hệ.

Không gian văn hóa tâm linh đặc sắc
Đền thờ Chế Thắng phu nhân được xây dựng trên một cồn cát rộng, với kiến trúc gồm tam quan, hạ điện, trung điện và thượng điện. Các hạng mục được bố trí theo kiểu chữ Công, mang nhiều nét kiến trúc và trang trí truyền thống.

Những chi tiết như hình “lưỡng long chầu nguyệt”, hoành phi sơn son thếp vàng “Thánh Đức Lưu Phương” cùng hệ thống chạm khắc tinh xảo tạo nên vẻ cổ kính, trang nghiêm cho không gian thờ tự.

Trải qua nhiều biến thiên lịch sử, ngôi đền vẫn được gìn giữ và trở thành địa chỉ văn hóa, tâm linh quen thuộc của người dân, du khách. Năm 1991, đền được Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng Di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh cấp quốc gia.

Lễ giỗ – hành trình hướng về cội nguồn
Lễ giỗ Chế Thắng phu nhân được tổ chức hằng năm vào ngày 11 và 12 tháng Hai âm lịch. Đây là dịp người dân địa phương và du khách thập phương dâng hương, dâng hoa, tưởng niệm và bày tỏ lòng tri ân đối với những đóng góp của bà.

Bên cạnh các nghi lễ truyền thống như dâng hương, tế lễ, hầu văn, lễ yết gà, tế lợn và thụ lộc, lễ giỗ còn có nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ, tạo không khí sinh hoạt cộng đồng trong những ngày hội.

Tại khu vực đền Eo Bạch, nơi gắn với câu chuyện về những năm tháng cuối đời của Chế Thắng phu nhân, các nghi thức dâng hương, rước Thánh, thả hoa đăng cũng được tổ chức, tạo nên không gian tưởng niệm trang nghiêm và giàu bản sắc.

Lan tỏa giá trị di sản

Lễ giỗ không chỉ là dịp tưởng nhớ một nhân vật lịch sử mà còn góp phần giáo dục truyền thống, khơi dậy đạo lý “uống nước nhớ nguồn” trong cộng đồng.

Năm 2026, nhân kỷ niệm 649 năm ngày mất Chế Thắng phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu, các địa phương tổ chức nhiều hoạt động tưởng niệm tại đền thờ chính ở phường Hải Ninh và đền Eo Bạch ở phường Vũng Áng. Phần lễ gồm các nghi thức dâng hương, dâng hoa, rước Thánh, báo công; phần hội có các chương trình văn hóa, nghệ thuật phục vụ người dân và du khách.

Hằng năm, vào ngày giỗ chính, Ban Quản lý khu di tích mở cửa các tòa hạ điện, trung điện và thượng điện để người dân, du khách tham quan, chiêm bái.

Từ câu chuyện về một nữ quý phi có tài, có đức và tinh thần vì nước, lễ giỗ Chế Thắng phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu đã trở thành một sinh hoạt văn hóa giàu ý nghĩa tại Kỳ Anh. Qua mỗi mùa lễ hội, những giá trị lịch sử, tín ngưỡng và đạo lý tri ân tiền nhân tiếp tục được gìn giữ, lan tỏa, góp phần làm phong phú đời sống văn hóa và điểm đến du lịch tâm linh của Hà Tĩnh.