Không chỉ là một lễ hội dân gian được lưu truyền qua nhiều thế kỷ, Lễ hội đền Lê Khôi còn phản ánh những nét đẹp trong đời sống văn hóa của người Hà Tĩnh: lòng tri ân tiền nhân, sự gắn kết cộng đồng và ý thức gìn giữ di sản qua nhiều thế hệ.

Hằng năm, từ mùng 1 đến 3/5 âm lịch, người dân quanh vùng Cửa Sót và nhiều làng quê Hà Tĩnh lại long trọng tổ chức lễ hội nhân dịp lễ giỗ của Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi. Trải qua gần 600 năm, lễ giỗ của ông không chỉ là một sinh hoạt tín ngưỡng dân gian mà đã trở thành ngày hội trong đời sống văn hóa của nhiều cộng đồng cư dân Hà Tĩnh.

Lê Khôi (? - 1446), quê Thọ Xuân (Thanh Hóa), là danh tướng của nghĩa quân Lam Sơn, có nhiều đóng góp trong cuộc kháng chiến chống quân Minh và quá trình mở mang, ổn định vùng đất phía Nam Đại Việt. Năm 1446, trên đường trở về kinh thành sau cuộc chinh phạt phương Nam, ông lâm bệnh và qua đời dưới chân núi Nam Giới, nay thuộc xã Thạch Khê.
Sau khi Lê Khôi qua đời, triều đình cho lập đền thờ, nhân dân nhiều địa phương dựng đền vọng để phụng thờ. Từ đó, lễ giỗ Chiêu Trưng Đại vương được duy trì với nhiều nghi thức truyền thống. Năm 2017, Lễ hội đền Lê Khôi được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Điểm đặc sắc của lễ hội là sự tham gia rộng rãi của cộng đồng. Từ đền chính dưới chân núi Nam Giới đến các đền vọng ở Thạch Khê, Mai Phụ, Việt Xuyên, Đồng Tiến, Đức Quang..., người dân cùng chuẩn bị lễ vật, chỉnh trang di tích, tham gia rước kiệu, cầm cờ, diễu hành và các nghi thức tế lễ. Đây không chỉ là hoạt động tín ngưỡng mà còn là không gian cộng đồng, nơi các thế hệ cùng hướng về tiền nhân và gìn giữ những phong tục đã được trao truyền qua nhiều đời.

Tại các đền vọng, lễ giỗ được tổ chức trang trọng, trong đó lễ vật được rước về đền chính ở núi Nam Giới (xã Thạch Khê) trong ngày chính lễ. Sự tham gia của đông đảo người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ và những người làm ăn xa trở về quê, cho thấy sức sống của một di sản gắn chặt với đời sống cộng đồng.

Năm 2026, tại Khu di tích quốc gia Đền thờ và Lăng mộ Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi (xã Thạch Khê), lễ giỗ chính tưởng niệm 580 năm ngày mất của Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi (1446-2026) được tổ chức trang nghiêm, thành kính. Đông đảo Nhân dân và du khách thập phương về dâng hương, dâng lễ, tưởng nhớ vị danh tướng có nhiều công lao với đất nước.

Sau các nghi thức tế lễ tại đền chính, các đoàn rước cung nghinh linh vị, lễ vật và đồ tế khí trở về các đền thờ vọng. Cờ hội, tàn lọng, tiếng chiêng trống và nhạc lễ tạo nên không gian linh thiêng, đậm bản sắc văn hóa truyền thống Hà Tĩnh.

Từ vùng biển Cửa Sót đến các làng quê ven sông La, hệ thống đền thờ Lê Khôi không chỉ lưu giữ ký ức về một danh tướng mà còn là nơi kết nối cộng đồng, giáo dục truyền thống và bồi đắp lòng yêu quê hương. Qua mỗi mùa lễ hội, câu chuyện về tiền nhân tiếp tục được kể lại, những nghi lễ được trao truyền và đạo lý “uống nước nhớ nguồn” được tiếp nối.
Sau gần 600 năm, Lễ hội đền Lê Khôi vẫn giữ được sức sống trong đời sống đương đại, trở thành điểm kết nối giữa lịch sử và hiện tại, giữa các thế hệ người Hà Tĩnh; đồng thời góp phần bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống của quê hương.